Weblog | Proza | Poëzie | Columns | Audio | Zoeken

 

Enfant terrible Houellebecq op vakantie

Chroom Digitaal Columns, 4 juli 2001

door Bert van Weenen

"De literatuur schikt zich overal in, stelt zich overal mee tevreden, wroet in de vuiligheid, likt de wonden van de misère."
– Michel Houellebecq

"De journalist formuleert wat de massa denkt, de schrijver bestrijdt wat de massa denkt en brengt aan het licht wat de massa niet durft te denken."
– Willem Frederik Hermans

"Het is een schande als men naar onze landgenoten kijkt op de zondagen, de boete- en bededagen. Men moet zeggen, dat er geen tegenhouden meer aan is, zó heeft de zonde het land als een vloed overstroomd. Het land is er als door verteerd. Van de morgen tot de avond denkt men aan niets anders dan om zijn verkeerde genoegens na te jagen en zich vet te mesten voor het oordeel zoals een rund dat bij de slager doet."
– Bernardus Smytegelt in zijn preek van 4 december 1712

I. Lanzarote

Bij De Arbeiderspers verschenen kort na elkaar vertalingen van twee romans van de Franse schrijver Michel Houellebecq (1958). Provocerende boeken, waarin de auteur de generatie van de jaren zestig een spiegel voorhield – iets wat hem in Frankrijk niet in dank werd afgenomen. Deze maand verscheen een vertaling van Houellebecq's nieuwste boek: de reisnovelle 'Lanzarote' (96 pagina's, samen met fotoboek in een cassette; fl. 49,80).

'Lanzarote' is een cynische satire op het toerisme en seksleven van de moderne mens. Het hele verhaal is doordrongen van Houellebecq's credo: de mens is in alle opzichten een beest. Wat overigens een merkwaardig contrast oplevert met de wondermooie foto's van het vulkanische landschap op het eiland Lanzarote. De ik-figuur in Houellebecq's novelle verwoordt het zo: "je kunt heel goed leven zonder iets van het leven te verwachten" (77). Of meer algemeen: "Geen enkele sociale positie of persoonlijke band bood nog zekerheid. We leefden in een tijd waarin alles mogelijk was en alles kapot kon." (76) Schrijnend voorbeeld van dit adagium is het leven van de Belgische toerist Rudi, met wie de ik-figuur op Lanzarote optrekt. Nadat Rudi's huwelijk met een Marokkaanse is stukgelopen vanwege allerlei seksuele uitspattingen, belandt hij in een religieuze sekte, die enige tijd later wordt aangeklaagd wegens pedofilie en seksorgieën.

Houellebecq's novelle is niet alleen provocerend maar heeft ook alle thema's in zich van een potentiële bestseller. Er komt politiek in voor, er komt seks in voor, er komt religie in voor. Alle bestanddelen voor een commercieel succes dus. De ik-figuur van de novelle gedraagt zich niet alleen als iemand die een hekel heeft aan Engelsen (wat bij mij herinneringen oproept aan het prachtige essay 'Monoloog van een anglofoob' van Willem Frederik Hermans) maar hij uit evenzeer vlijmscherpe kritiek op het gedrag van Franse toeristen, met hun "ongelukkigerwijs beroemde" 'Guide du Routard'. Het verhaal heeft onmiskenbaar een intellectuele inslag; er komen verscheidene passages in voor met polemische standpunten over politiek en maatschappij (een tweede link met het werk van W.F. Hermans).

Als je 'Lanzarote' zou willen vergelijken met een boek uit de Nederlandse literatuur, komt het met venijnige humor doorspekte reisverslag 'De laatste resten tropisch Nederland' (1969) van W.F. Hermans daarvoor het meest in aanmerking. Dat bedoel ik als een aanprijzing, want Hermans' Suriname-verhaal is een vaak ten onrechte miskend meesterwerk in het genre reisverhalen. Net als Hermans wisselt Houellebecq beschouwende passages af met beeldend vertelde anekdotes, onder andere over zijn erotische "avontuur" met een tweetal Duitse lesbiennes, neergeschreven in een stijl die regelrecht ontleend lijkt aan pornografische lectuur.

Qua cynisme kan Michel Houellebecq zich meten met zijn beroemde - en wegens nazisympathieën beruchte - voorganger Louis-Ferdinand Céline. Zijn werk is een geactualiseerde versie van Céline's inktzwarte roman 'Voyage au bout de la nuit' uit 1932. 'Lanzarote' is een keiharde (in de zin van: illusieloze), uitstekend geschreven novelle waarin Houellebecq de hoofdthema's uit 'Elementaire deeltjes' nogmaals oppakt. De novelle voldoet waarschijnlijk niet aan de hoge morele standaard van Arie Maasland (zie weblog van 30 juni) maar biedt een kennismaking met de "amorele" mens van onze tijd en is, zeker in combinatie met het fraaie fotoboek, een overrompelend specimen van hedendaagse kunst.

II. Kunst in tijden van ontreddering

Helemaal amoreel is Michel Houellebecq natuurlijk niet. Zijn tegendraadse ideeën hangen niet, zoals je bij Arnon Grunberg vaak het gevoel krijgt, in de lucht, maar hebben een intellectuele basis. Wie wil weten hoe Houellebecq tegen mens en maatschappij aankijkt, leze zijn essay 'Kunst in tijden van ontreddering', waarvan de vertaling verscheen in De Revisor 1999/6.

Zijn moraal hangt Houellebecq op aan een scherp protest tegen de moderne marktmaatschappij. "We leven niet alleen in een markteconomie maar meer algemeen ook in een 'marktmaatschappij', dat wil zeggen in een beschavingsruimte waar alle menselijke betrekkingen, en alle betrekkingen van de mens tot de wereld, meetbaar worden gemaakt via een eenvoudig kwantitatief rekensommetje op basis van aantrekkingskracht, nieuwheid en prijs-kwaliteitverhouding. In die logica, die zowel erotische, amoureuze en beroepsmatige relaties als koopgedrag in eigenlijke zin omvat, gaat het erom de voortdurende totstandkoming van nieuwe, snel wisselende relationele betrekkingen te vergemakkelijken (tussen consumenten en producten, tussen werknemers en bedrijven, tussen geliefden), met andere woorden een onbelemmerd ruilverkeer te bevorderen op grond van een ethiek van verantwoordelijkheid, doorzichtigheid en vrije keuze."

Volgens Houellebecq staat zelfs de moderne architectuur volledig in dienst van dit economische dwangidee. Alleen de literatuur ontkomt hieraan. Want, zo stelt Houellebecq: "de literatuur is een door en door conceptuele kunst, strikt genomen zelfs de enige. Woorden zijn concepten, clichés zijn concepten. Niets kan worden beweerd, ontkend, gerelativeerd of belachelijk gemaakt zonder de steun van concepten en woorden. Vandaar de verbazingwekkende robuustheid van de literaire kunst, die zichzelf kan afwijzen, vernietigen en onmogelijk verklaren en toch nog altijd zichzelf blijft. Die bestand is tegen alle 'mises en abyme', deconstructies en opeenstapelingen van relativerende subteksten, hoe subtiel ook. Die gewoon weer overeind komt, zich uitschudt en op haar poten gaat staan, als een hond die in een vijver heeft gezwommen."

Ook de godsdienst wordt door Michel Houellebecq aan een onderzoek onderworpen. Nog een citaat uit het genoemde essay: "De dood van God in de westerse wereld is de opmaat geweest tot een geweldig metafysisch feuilleton, dat nog altijd niet afgelopen is. Elke mentaliteitshistoricus zou de verschillende stadia nauwkeurig kunnen reconstrueren. Laten we samenvattend maar stellen dat de 'meesterzet' van het christendom erin bestond het krachtige geloof in het individu – in vergelijking met de brieven van de apostel Paulus komt de hele antieke beschaving ons tegenwoordig wonderlijk geciviliseerd en saai voor – te combineren met de belofte van een eeuwige participatie aan het absolute Zijn. Toen die droom eenmaal was vervlogen, werden er verschillende pogingen ondernomen om het individu een zijnsminimum te beloven en de zijnsdroom die het in zich meedroeg te verzoenen met de kwellende alomtegenwoordigheid van het worden. Tot op heden zijn al die pogingen op niets uitgelopen, en de ellende grijpt nog steeds verder om zich heen."

Michel Houellebecq huldigt een cynisch standpunt waardoor zijn uitspraken veel overeenkomst vertonen met die uit ultrarechtse kringen. Maar waarom zou kritiek op linkse ontsporingen verboden moeten zijn? En gelet op het spreekwoord 'Zachte heelmeesters maken stinkende wonden' kan die kritiek nooit indringend en diepgravend genoeg zijn. Vraag is natuurlijk wel wat deze scherpzinnige Franse auteur ons ervoor in de plaats geeft, want wie kan in de leegte van een postmoderne "samenleving" zijn hoofd boven water houden?

III. De Maasland-linie

'Lanzarote' is bepaald geen christelijk boek. Maar in zijn kritiek op het allesvernietigende marktdenken van deze tijd zal Houellebecq wel christenen aan zijn zijde vinden. Met deze novelle heeft Houellebecq een literair werk afgeleverd waarin indringende vragen worden gesteld die geen van ons zomaar kan negeren. Evenmin als bij 'De ontdekking van de hemel' van Harry Mulisch is hier een verbod op zijn plaats. De scheidslijn tussen goede en slechte literatuur waar Arie Maasland in Liter 17 om vroeg, is moeilijk te trekken. Hij bestaat eigenlijk alleen in theorie, in een theologisch reservaat. Wellicht kan Maasland zijn visie nog eens aanscherpen door te reageren op het essay 'Antipathieke romanpersonages' van W.F. Hermans. Op voorhand alvast een citaat daaruit om over na te denken: "Een romankunst, of onverschillig welke kunst, die zich zou beperken tot een bepaald publiek, is evenmin kunst, als wetenschap die zich beperkt tot een bepaald publiek wetenschap is."

Leerdam, 30 juni 2001

 


michel houellebecq: lanzarotemichel houellebecq in revisor 1999-6

Zie voor informatie over Michel Houellebecq en vertalingen van zijn romans de website van Uitgeverij De Arbeiderspers: www.boekboek.nl.

Exemplaren van De Revisor 1999/6, waarin ook een serie "doopgedichten" van Willem Jan Otten staat, zijn na te bestellen via www.revisor.nl.

Lees verder de column 'Brief aan Arie Maasland' van Gemma Gibba.

Michel Houellebecq (1958)
'Extension du domaine de la lutte' (roman, 1994; 'De wereld als markt en strijd')
'Le sens du combat' (gedichten, 1996)
'Rester vivant / La poursuite du bonheur' (gedichten, 1997)
'Les particules élementaires' (roman, 1998; 'Elementaire deeltjes')
'Lanzarote. Au milieu du monde' (novelle, 2000; 'Lanzarote')

Zie ook de pagina van Bold Type Magazine over Michel Houellebecq, waar je onder andere Houellebecq kunt horen voorlezen uit 'Les particules élementaires'.

 

 

 

 

Chroom Digitaal: online vraagbaak voor religieuze en christelijke literatuur