Op naar een gezond klimaat

Enkele kanttekeningen bij de promotie van christelijke literatuur

Chroom Digitaal Columns, juni 2005

door Bert van Weenen

met een reactie van Alfred Valstar

Canon en geschiedenis zijn twee rare dingen. Wat heeft het vorige decennium bijvoorbeeld opgeleverd aan gedenkwaardige lectuur? Welke romans uit de periode 1990-2000 zouden eigenlijk continu leverbaar moeten zijn, als inzet van een promotiecampagne voor de christelijke literatuur op lange termijn? Met welke culturele bagage willen we als christenen over pakweg tien, twintig jaar gezien worden?

Mijn gedachten komen op 'Als een pleister van de rauwe huid' van Mance ter Andere, maar dat boek is alleen nog maar in de ramsj verkrijgbaar. 'De zoom van zijn kleed' van Roeltje Langenberg? Net als haar twee andere romans 'Onder de guillotine' en 'Gezond verstand' niet meer leverbaar. Je zult op zoek moeten gaan naar een gelezen exemplaar dat iemand anders heeft afgestaan aan een antiquariaat. Of het opvragen in de plaatselijke bibliotheek – wat nog niet eens meevalt, want soms heeft men in een hele provincie slechts een handvol exemplaren van zo'n uitverkochte christelijke literaire roman aangeschaft. Dan moet zo'n boek helemaal uit Utrecht of Den Haag komen en kun je het sowieso dus niet gebruiken als materiaal voor je literaire leeskring, tenzij je er een half jaar voor uit wilt trekken om het boek te laten rouleren. 'Het hondje van Sollie', Hans Werkmans dikke kerkhistorische roman? Niet meer leverbaar, zegt Bol.com. En dit lijstje wordt als je je er wat meer in verdiept, al snel langer. Deprimerend lang eigenlijk. Waar zijn Meint R. van den Berg, Ronald Westerbeek, Daniël van den Bos? In de reguliere boekwinkels zul je ze niet tegenkomen, ook niet in de christelijke.

Roem en populariteit

Natuurlijk staat daar tegenover dat roem vergankelijk is, zo zit het leven nu eenmaal in elkaar. Lees er de artikelen van Joris van Casteren over vergeten schrijvers maar op na. En hoe zat het ook alweer met de al maar dalende populariteit van literatuurkanonnen als Louis Couperus en Simon Vestdijk? Leest iemand nog wel eens een van die vlijmscherpe essaybundels van Menno ter Braak? Zelfs de interesse in het werk van Willem Frederik Hermans lijkt – op een uitschieter als 'De donkere kamer van Damokles' na – tanende. (Vandaar dat uitgeverij De Bezige Bij er tien jaar na Hermans' dood maar een stevige promotiecampagne tegenaan gooit.)

Een ander punt ter nuancering van de pessimistische gedachte waarmee ik deze column begon, is het feit dat een handjevol religieuze romans uit 1990-2000 nog wel leverbaar blijkt: 'Het negende uur' van Pieter Nouwen, de twee eerste romans van Willem Jan Otten (die nog niet zo religieus zijn als 'Specht en zoon' uit 2004), 'Eilandgasten' van Vonne van der Meer, het spraakmakende debuut 'Ave verum corpus' van Désanne van Brederode en 'Waanzee' van Robert Haasnoot. Ook voor de belangrijkste reli-roman uit de vorige eeuw, 'Mystiek lichaam' (1986) van Frans Kellendonk, hoef je bijna twintig jaar na zijn verschijning niet veel moeite te doen; de Volkskrant maakt er zelfs wekenlang reclame voor in het kader van hun boekenserie De Leeslijst.

Maar goed, hoe zit het nu met de cultuuropdracht van de kerken? Van christelijke uitgevers? Ach, er is gewoon geen geld. De grootste kerk van Nederland, de PKN, staat dit jaar ondanks de fusie die het tegendeel zou moeten bewerkstelligen, dik in de rode cijfers. En onze uitgevers? Die hebben al moeite genoeg om per jaar een handvol winstgevende boeken te produceren. Een incidenteel succes als de nieuwe bijbelvertaling daargelaten. Moet er dan een mecenas uit het christelijke bedrijfsleven komen? Of neemt een organisatie als het Christelijk Literair Overleg initiatief voor het opzetten van een christelijk literair centrum à la het Poëziecentrum in Gent?

Verdeeldheid

Een marsroute is er voorzover ik zien kan niet. Initiatieven zijn verbrokkeld of beperken zich tot een enkele uitgeverij (eerst Kok, nu Mozaïek plus een beetje poëzie bij Ten Have). En áls een overkoepelende organisatie al iets wil regelen op het gebied van de christelijke literatuur, ontaardt dat al snel in gekissebis over wat de christelijke lezers wel of niet acceptabel vinden in een door de christelijke boekhandel verspreid actieboek. Mance ter Andere en Louis Krüger kwamen daar in 1995 respectievelijk 2001 niet doorheen. Hun fraaie verhalen 'De rand van het heelal' en 'Wederkomst' werden uiteindelijk wel uitgegeven door hun loyale uitgevers, maar de eenheid in de christelijke boekenwereld waar het gaat om cultuur en literatuur, bleek broos en futiel. De vaak diepgewortelde angst voor vernieuwingen – die misschien te snel gaan of in de praktijk te weinig ruimte laten voor het overgeleverde erfgoed – leidt in dit soort situaties onvermijdelijk tot verdeeldheid en het inslaan van verschillende wegen. Wat overigens niks afdoet aan de opgeworpen vraag: wie zorgt er nu A.D. 2005 voor een optimaal klimaat voor christelijke literatuur? Wie voelt zich daarvoor verantwoordelijk?

Als het gaat om het promoten van literatuur door christelijke uitgevers, is het trouwens goed om te bedenken, dat de primaire doelgroep van deze uitgevers daar niet direct op zit te wachten. Christelijke lezers willen geromantiseerde bijbelverhalen, streekromans en reli-thrillers: brave lectuur, eenvoudig en geruststellend. Uit het marktonderzoek van het CLK dat in 2002 werd uitgevoerd door de Christelijke Hogeschool Ede, kwam geen speciale interesse naar voren in literaire ontwikkelingen. De noodzaak voor het produceren van boeken met een rijkere, maar tegelijkertijd ook meer leesinspanning vereisende taal is slechts sporadisch aanwezig in dit deel van de Nederlandse markt.

Een braaf en saai imago

Niet zo vreemd dus, dat het imago van de christelijke boekenwereld bij de buitenwacht daarom vooral bestaat uit allerlei beelden van bijklussende huisvrouwen en schrijvende dominees die in hun romans een karakteristieke mix aanbieden van romantiek en christelijke moraal. De pastorale poëzie van Nel Benschop en de streekromans van Jos van Manen Pieters gelden op dit terrein nog altijd als schoolvoorbeelden van hoe het moet. Als Elma Drayer in Trouw de debuutroman van Frank Dorst 'Pesach in Praag' bespreekt (Trouw, 24 december 2004), komt zij dan ook niet verder dan een korte aanduiding van de inhoud van dit boek met meteen daarop de conclusie: hier kleeft de geur van de streekroman aan. Mijns inziens een onterecht oordeel, eerder een vooroordeel van mevrouw Drayer persoonlijk.

Bij de invulling van het imago van christelijke romans kan tot slot ook nog de literatuuropvatting van de lezer of recensent een rol spelen. Zo uitte Vrij Nederland-criticus Carel Peeters in mei 1986 bedenkingen tegen de rooms-katholieke ideeën in 'Mystiek lichaam' van Kellendonk, want iemand die zich in zijn denken laat leiden door de Bijbel – of enig ander heilig boek – heeft volgens Peeters geen vrijheid meer om literatuur te kunnen bedrijven. Ter illustratie één citaat uit zijn anti-Kellendonkstuk: "De Bijbel veroorzaakt bij iedereen die er zijn belangrijkste bron van maakt een onheilspellende achterlijkheid." (Arme Peeters, die eerst een lans brak voor een aantal jonge Revisor-auteurs en ze vervolgens de een na de ander in het religieuze kamp zag belanden: Frans Kellendonk, Oek de Jong, Nicolaas Matsier, Willem Jan Otten.) Christelijke auteurs zitten vast in een bijbels harnas en dat doodt alle creativiteit. Dit etiket plakken Peeters en zijn geestverwanten op ieder christelijk boek zodra zij het onder ogen krijgen. Waarom zo'n boek dan nog serieus lezen en beoordelen? Als christelijke uitgevers hun promotiecampagnes willen uitbreiden tot de seculiere markt, om zo het afzetgebied voor romans met christelijke thema's te vergroten, is dit iets om terdege rekening mee te houden, lijkt mij.

Klimaatverandering

Alle wetmatigheden van de algemene uitgeverij zijn natuurlijk ook van toepassing op de christelijke uitgeverij. Doelgroepen, lezersprofielen, verkoopcijfers – het is allemaal hetzelfde, zij het hooguit op iets kleinere schaal. Waar zit 'm dan het verschil? Dat is een gewetensvraag waar alle mensen die beslissingen nemen in de christelijke boekenwereld, best eens een keer een uurtje over na mogen denken, wat mij betreft, zodat er ook echt een gezond klimaat komt, waarin christenauteurs onbezorgd kunnen werken aan hun culturele producten, en het niet alleen blijft bij hooggestemde – maar desondanks behoorlijk vage – plannen voor de korte termijn.

Zijn we failliet? Hebben we inmiddels tamelijk geruisloos het einde bereikt van de levenscyclus van de christelijke literatuur? Of zou het zo kunnen zijn, dat er, bij nader inzien, nooit een gezond bedrijfsmodel is geweest?

Nog genoeg vragen die een antwoord verlangen. Bent u aan het denken gezet? Heeft u suggesties? Stuur ons dan een e-mail met uw ideeën: promotiecampagne@chroom.net.

Leerdam, 26 juni 2005

Reacties

26 juni 2005 | Alfred Valstar - Tja, en dan te bedenken dat ik een "bondsdominee" heb gekend die mij verraste met een grote hoeveelheid 20e-eeuwse literatuur in zijn boekenkast, waar hij dan ook nog gedetailleerd over kon vertellen. Hij ging er nog toegespitster door preken ook. Veel gemeenteleden zagen deze kant niet van hem. Hij had wel kritiek op bepaalde literatuur, maar door angst werd hij niet geleid. Later las hij ook gedichten van me en was een nuttige stem.

Christelijke cultuuropdracht? Wat hoort daar al niet bij: C.S. Lewis, T.S Eliot, W.H. Auden, Gerrit Achterberg, François Mauriac, Bob Dylan, Bruce Cockburn, U2, Olivier Messiaen, J.S. Bach, enz. Dat is nogal wat. We hebben het hier toch in de eerste plaats over literatuur. In de kerk gaat men niet altijd slecht met geld om, die mening heb ik niet. Je zou kunnen zeggen dat men in de PKN iets te vervuld is geweest en "feestvierend" rood kwam te staan. Het is voor mij meer uitzondering dan regel.

Doet de kerk iets voor schrijvers? Antwoord: Nee, ik denk van niet, of weinig. Ik weet ook niet wat ze moeten doen, anders dan ruimte geven. Alle christelijke kunstenaars - zendelingen soms ook - hebben een vreemde verstandhouding met de (hun) kerk. Ik ken de verhalen van Bach en Rembrandt, die lagen flink overhoop met hun gemeente(s). Lees het schitterende boek 'Walk On' over U2 van Steven Stockman en het beeld wordt weer bevestigd. Christenen die kunstenaar zijn, moeten blijkbaar in de marge werken. Het goede hiervan is dat ze daar sterker en echter van worden. Om met Michael Been te spreken: "Life on the edge is a way of life here, a privilege."

Voor mij is er vooral iets mis met het publiek. Ik word niet echt vrolijk van de waardering die mensen als Jaap Zijlstra en Hans Werkman altijd voor Nel Benschop hebben gehad. Ik waardeer beide heren zeer, maar hier raak ik het spoor bijster. Waardering omdat ze veel verkocht? Als er een dichteres was die de Nederlandse huisvrouw het lezen heeft afgeleerd, was zij (of uitgeverij Kok) het wel. Kassa.

Terug naar boven