Redelijkheid kan niet zonder gevoel

Chroom Digitaal Columns, augustus 2008

door Bert van Weenen

Jammer dat het uit is, dat was het gevoel nadat ik 'Gevoelige ideeën' van Carel Peeters had dichtgeslagen. Ik had graag nog wat meer schetsen van Peeters gelezen over opmerkelijke figuren uit de tijd van de Verlichting. Hij schrijft er op een innemende manier over, empathisch en enthousiast. Zo vind je in dit boek een mooi, afgewogen pleidooi voor Immanuel Kant (blz. 85-93) naast fraaie typeringen van het werk van George Christoph Lichtenberg en anderen:

"In ieder geval was het Kant die het duidelijkst, het opwekkends en het beknopst zei wat 'Verlichting' was. Wie daardoor verleid zijn filosofische werken binnengaat, komt nog voor verrassingen te staan."

"Bij het lezen van Lichtenberg krijg je geen vruchtbare hoofdpijn, zoals bij Kant, en geen dionysische gedachtevluchten, zoals bij Nietzsche. Lichtenberg denkt niet zo abstract als Kant en niet zo afgrondelijk diep als Nietzsche. Hij zorgt voor het speelkwartier in de filosofie."

'Gevoelige ideeën' is een prettige kennismaking met de ideeën van Verlichtingsfilosofen die in hun denken niet alleen plaats gaven aan de rede (het rationalisme) maar ook aan emotie, kunst, literatuur, enz. "De literatuur van de afgelopen twee eeuwen," zo schrijft Peeters op pagina 34, "staat in het teken van het huwelijk tussen Verlichting en Romantiek: de Romantiek heeft het grottenstelsel van gruwelijke verlangens én onverwachte schatten van de ziel geopend, de Verlichting heeft er met de vormkracht en het inzicht van het verstand literatuur van gemaakt." Het is zaak om de rol die de rede in ons leven speelt, niet te verabsoluteren. Enig tragisch besef bij zoveel idealisme acht Peeters welkom. Pas dan krijgt de Verlichting de nodige kleur, diepte en reliëf.

Al met al biedt Peeters, die vooral bekend is vanwege zijn werk als literatuurcriticus bij Vrij Nederland, ons hier een toegankelijke bundel cultuurhistorische artikelen aan, in de traditie van David Hume.

Christendom en islam

Een van de laatste hoofdstukken in 'Gevoelige ideeën' is een uiteenzetting van Peeters' visie op de plaats van religies in de samenleving n.a.v. de bundel 'Ongewenste goden' van Marcel ten Hooven & Theo de Wit (blz. 214-221). Daarbij kiest Carel Peeters niet de kant van radicale pleitbezorgers van het atheïsme als Michel Onfray en Richard Dawkins. Het verlangen naar godsdienst zit nu eenmaal in de natuur ingebakken, aldus Peeters, het gaat er slechts om of het samenleven van gelovige en niet-gelovige mensen een haalbare kaart is.

Daarvoor is nodig, dat zowel christenen als islamieten afstand doen van "de betonnen onveranderlijkheid van het heilige woord" en dat gelovigen leren om die heilige verhalen te lezen als allegorieën i.p.v. eeuwig geldende Wetten. Bij de christenen in West-Europa is zo'n minder stringente opvatting van het geloof – Peeters gebruikt hiervoor enigszins provocerend de term "hypocrisie" – al aardig gemeengoed; de moslims hebben wat dat betreft nog een lange weg te gaan. In ruil voor zo'n aanpassing (assimilatie? integratie?) in het kamp der gelovigen zullen gematigde atheïsten als Carel Peeters de godsdienst als onvermijdelijk natuurverschijnsel tolereren.

Ik zie hier bij Peeters een afgewogen liberaal standpunt, zoals je dat bijvoorbeeld ook tegenkomt bij VVD'ers als Frits Bolkestein. Religie mag, zolang het maar geen bedreiging vormt voor onze democratie. Of iemand naar de hel gaat, is aan God, daar mogen gelovigen zelf geen actieve rol in spelen.

Burgh-Haamstede, 2 augustus 2008

'Gevoelige ideeën' (ISBN 9789061698531) is verschenen bij uitgeverij De Harmonie en kost € 18,50.