De sprong

Over 'Op de hoge' (2003) van Willem Jan Otten

Chroom Digitaal Poëzie, januari 2004

door Alfred Valstar

Bij Van Oorschot verscheen in 2003 'Op de hoge', een nieuwe bundel gedichten van Willem Jan Otten. Het is de opvolger van 'Eindaugustuswind' (1998), al kwam tussentijds in de reeks PS Poëzie nog wel Neuriënde mensen uit, waarin een aantal gedichten stond die ook weer in 'Op de hoge' staan, zij het soms titelloos en/of veranderd. Dit geldt bijvoorbeeld voor de gedichten op bladzijde 20 en 21. Beide gedichten zijn nu titelloos (was: 'Geknikte zinnen' en 'Mis in g klein').

De bundel is opgedeeld in twee delen. Eén: Op de hoge en twee: Tot een jonge veroveraar in Babylon.

Op de hoge

Het gedicht 'Op de hoge' is zowel titel- als sleutelgedicht. In dit gedicht staat de ikfiguur aan het eind van het zwemseizoen op de hoge duikplank van het zwembad. De badmeester sloot de hokjes af en "fietste neuriënd september in". De ikfiguur wil de sprong maar wagen. Hij weet echter niet of met de badmeester misschien ook het water verdwenen is:

Het heeft me altijd opgewacht –
maar waarom vrees ik dan ineens het bad
alsof het heel snel leeggelopen is?

Het moest ervan komen, de sprong. Maar is het een sprong in het duister? Eén in vertrouwen? Eerder in het gedicht lezen we: "Wie had mij naar boven gebracht?"

Er gebeurt dus iets met de hoofdpersoon buiten hemzelf om. De gebeurtenis is ingrijpend:

Ach mijn lief. En ik wist: morgen
Word ik wakker maar ontkomen
Kan ik niet. Uit de schoonspringdroom

ontwaakt men met de schoonspringdroom.
Ik wist: ik maak ze nu dan dus.
De aanstalten. Ik sta precies

zo hoog als nodig om bevreesd te zijn.
Dit is de toegedachte afstand tot
het lussenwevend water doopselzacht.

Vrees wordt voelbaar gemaakt, maar de sprong wordt desondanks gewaagd. Het "doopselzachte" water geeft het gedicht zijn definitieve religieuze duiding. Dat Willem Jan Otten de keuze voor het (katholieke) geloof gemaakt heeft, is al uit en te na besproken. In deze bundel wordt, geheel in lijn met het titelgedicht, de schijnwerper gericht op het stadium voor en na die keuze. Dit is onder andere terug te vinden in 'Bij de verkoop van mijn boot de vrijheid':

Ik heb haar van de hand gedaan...

... Ga scheep, mijn schip,
ga scheep in mij, er is nog maar
één meer om op te gaan, hier, hier,
en heel dat meer gaat, integraal,
nu met mij scheep op jou

Er is sprake van afscheid, al blijft het oude in poëtisch opzicht relevant. Het schip gaat scheep in de dichter, het wordt een herinnering. Het "nieuwe" is te vinden in het ene meer dat "er nog maar is om op te gaan".

In 'Op de loopplank' verandert 'voor in na':

...Zij kenden hem nog niet, de steen
die sterven wegrolt van het hart, het godverlaten
gat dat moet voldaan, zij zullen niet elkaar uiteindelijk,
ze zullen die ons losliet uit het graf zijn toegedaan.
Eén leven moest en zou voldoende zijn voor het bestaan.

Hier proef ik, in "het godverlaten gat dat moet voldaan", Pascal en Bono. Bono, de zanger van U2, schreef in 'Mofo': "lookin' for to fill that GOD shaped hole". De totale religieuze strekking is hier onmiskenbaar. "Eens breken ons de vliezen van het blijken" schrijft Otten in het titelloze gedicht op bladzijde 4. Het geloof is voor hem een inzicht dat moest komen.

Naast persoonlijke, beschouwende gedichten bevat deze bundel ook meer beschrijvende zoals 'Maria', een prachtig advents-, kerst- en paasgedicht, waarin Maria in de ikfiguur God aanspreekt:

Hoe ik ten slotte wijder, weer een millimeter wijder
mij ontsluiten moest en splijtend werd doorboord...

Maria ervaart wat Jezus ervaren gaat. De verwantschap is sterk. Ook Jezus doet geboren worden:

Ik was er bij toen hij van u beviel. Wijd uiteen
gespijkerd perste hij uw almacht uit zijn zucht,

Prachtig getroffen is ook 'Een deur in Gorinchem', een gedicht over de fatale schietpartij in Gorinchem, waar een aantal kogels door een deur heen geschoten werden. Drie wachtende meisjes werden hierdoor gedood:

Er wordt op ons gewacht.
Het is al laat, waar is je jas.

Tot een jonge veroveraar in Babylon

Deel twee is een cyclus van acht gedichten die Alexander (Iskander) de Grote als hoofdpersoon hebben. Ze gaan over een veroveraar maar feitelijk vooral over iemand die op zoek is en daarin vinden we de zoekende mens/dichter terug:

De weg was recht de weg was krom.
Je leeft zo veel als nodig om
je ene leven te doorgronden, kom,

doorgrond, Iskander, en doorgrond.

De prijs van het militaire succes is bitter voor de zegevierende Alexander: "Je hebt je mannen horen krijten".

We weten dat de veroveraar uiteindelijk niet door het zwaard maar door ziekte wordt geveld. Hij sterft jong. Aan het eind van Ottens cyclus verzucht de grote Alexander: "leer mij zijn / degeen die zweeg, en liet, niet overwon."

Niet door geweld. De veroveraar wordt overwonnen. De zoeker vindt wanneer hij het zwijgen leert en de heerszucht los kan laten.

Ottens poëzie vraagt om aandachtige lezers. Sommigen zullen moeite hebben met zijn taalgebruik (dat erg nauw luistert) en zijn neologismen ("bangverlang", "doopselzacht", "lussenwevend"). De neerlandicus die gewoon is het rode potlood te hanteren, geniet minder dan mogelijk is. Gelukkig houden veel kunstenaars zich niet altijd aan alle 'kunstregels'. Een houding die al veel meesterwerken heeft opgeleverd.

Wie bij deze poëzie de moeite neemt wordt zeker beloond. En wat het religieuze in deze bundel betreft, het vereenvoudigt het doorgronden niet. Het is eerder mysteriespel dan belijdenislyriek. Gelukkig maar. De lezer wordt meegevoerd langs plaatsen waar de dichter is geweest en, gelovig of niet, de ervaring is indringend.

G.A. van Oorschot, Amsterdam 2003, ISBN 90-282-4014-4

Meer informatie op deze website:

• recensie van 'Neuriënde mensen' (2000)

Externe links:

• recensie door Gert van de Wege in RD 26 november 2003

Overige bronnen:

• interview Peter Henk Steenhuis in Trouw 30 augustus 2003

AD = Algemeen Dagblad
CW = Centraal Weekblad
FD = Friesch Dagblad
HN = Hervormd Nederland
RD = Reformatorisch Dagblad
ND = Nederlands Dagblad
NRC = NRC/Handelsblad
VK = de Volkskrant
VN = Vrij Nederland

Terug naar boven