De poëzie van Gerard Reve

Over 'Verzamelde gedichten' (1986) van Gerard Reve

Chroom Digitaal Poëzie, november 2001

door Rien van den Berg

DAGSLUITING

Eigenlijk geloof ik niets,
en twijfel ik aan alles, zelfs aan U.
Maar soms, wanneer ik denk dat Gij waarachtig leeft,
dan denk ik, dat Gij Liefde zijt, en eenzaam,
en dat, in dezelfde wanhoop, Gij mij zoekt
zoals ik U.

Gerard Reve is de vader van de ironie, zeggen literatuurkenners. Nu is ironie een lastig stijlmiddel. Ironie wordt gebruikt om iets groots aan de orde te stellen zonder dat het zwaar overkomt, maar ook wel om iets groots van zijn grootheid te ontdoen. Ironie hoort door de schrijver bedoeld te zijn, maar kan ook gelezen worden waar het niet de bedoeling van de auteur was. In Reves boetpsalm

Vol alcohol, zwaarmoedigheid,
en eerbied voor de Maagd,
woon ik in Friesland.
Niet mijn, Uw wil geschiede.

ironiseert de schrijver duidelijk Friesland als woonplaats. Als een beker die hij nu eenmaal drinken moet. Maar hoe dit gedicht te lezen?

ROEPING

Zuster Immaculata die al vier en dertig jaar
verlamde oude mensen wast, in bed verschoont,
en eten voert,
zal nooit haar naam vermeld zien.
Maar elke ongewassen aap die met een bord: dat hij
vóór dit, of tegen dat is, het verkeer verspert,
ziet 's avonds reeds zijn smoel op de tee vee.
Toch goed dat er een God is.

Ik lees in dit gedicht geen ironie. Het is een van de weinige gedichten van Reve die ik onverkort kan meezingen. Maar hoe leest een ongelovige?

Misschien zit Reves vermeende ironie wel veel vaker in zijn lezers dan in hemzelf. Onlangs signeerde de Oude Meester hoogstpersoonlijk een deel uit het verzameld werk voor Arjan Peters, die hem voor de Volkskrant kwam interviewen. "Een geschenk voor het leven" noemde hij zijn boek. Zijn "verantwoording" in deze 'Verzamelde Gedichten' doet ook vermoeden dat Reve niet al te zeer aan zijn eigen grootheid twijfelt. "In 'Zangen Van Strijd en Aandachtige Liederen' kom ik ten volle op dreef. Ik ben overtuigd, dat ik in een groot aantal van de verzen in deze twee rubrieken hetzelfde niveau bereikt heb als in de beste passages van mijn proza."

Reve voegt aan die opmerking onmiddellijk toe dat twintig gedichten de "toets zijner huidige kritiek" niet hebben kunnen doorstaan. "Ik achtte ze hetzij te grof, te flauw, te onbenullig of te onsmakelijk, hetzij op andere wijze deze speciale presentatie onwaardig."

Als ik hetzelfde had moeten doen, waren er van de 127 gedichten zeven of acht overgebleven. Het gedicht 'Dagsluiting' hierboven illustreert goed waarom. Het is onmogelijk ironisch op te vatten: het getuigt van een integere hunkering naar God. Maar het laat ook zien dat Reve die hunkering strikt persoonlijk vertaalt. Niet Gods openbaring normeert Reves ervaring, maar Reves ervaring is allesbepalend. Dat zijn gedichten Godslasterlijk zouden kunnen zijn, komt waarschijnlijk niet eens bij hem op: de dichter is de maat van alle dingen.

Reve projecteert zonder enig voorbehoud zijn homo-erotische en pedofiele voorkeuren op God. De stelling zou met tientallen voorbeelden te illustreren zijn, maar deze gedichten staan me te zeer tegen. Het blijft bij waardering voor een aardig grapje over Friesland, en voor een mooi gedicht over zuster Immaculata.

Eerder verschenen in de poëzierubriek 'Vers' in het Nederlands Dagblad, 23 november 2001

In 2001 zijn de 'Verzamelde gedichten' herdrukt bij De Bezige Bij, Amsterdam 2001, ISBN 90-234-0078-x. Bij deze jubileumeditie is een cd gevoegd waarop Gerard Reve een aantal van zijn gedichten voordraagt.

Meer informatie op deze website:

• indexpagina Gerard Reve

Externe links:

• informatie over Gerard Reve bij Boekboek.nl

Overige bronnen:

• Menno Schenke: 'Meedogenloze jongens' (AD, 21 november 2001)
• Willem Jan Otten: 'De onaanvaardbare Reve' (VN, 10 november 2001)
• Lodewijk Dros: 'Gerard Reve' (Trouw, 7 november 2001)

AD = Algemeen Dagblad
CW = Centraal Weekblad
FD = Friesch Dagblad
HN = Hervormd Nederland
RD = Reformatorisch Dagblad
ND = Nederlands Dagblad
NRC = NRC/Handelsblad
VK = de Volkskrant
VN = Vrij Nederland

Ontbreekt er een recensie? Stuur een e-mail aan de redactie.

Terug naar boven