Andijviestamppot, zo hoort het!

Over 'Binnenstebuiten' (2003) van Joke Verweerd

Chroom Digitaal Proza, juni 2003

door Bert van Weenen

Lezers die denken met de verhalenbundel 'Binnenstebuiten' een vervolg op Joke Verweerds literair getoonzette novelle 'Wapenbroeders' (2002) in handen te hebben, komen bedrogen uit. 'Binnenstebuiten' bevat verhalen over mensen die het moeilijk hebben, aangevuld met vragenlijstjes voor gespreksgroepen. Het is kennelijk de bedoeling dat je je als lezer inleeft in de gedachten en gevoelens van de personages. Vandaar ook de keuze voor een ik-figuur – meestal een vrouw maar soms ook een man – die het verhaal vertelt.

Helaas zijn deze innerlijke monologen ongeloofwaardig. Als voorbeeld een fragment uit het verhaal 'Langs deze onsympathieke weg...', waarin een vrijgezel van 39 vertelt over zijn eerste "blind date": "Het is begonnen met een grapje, dat grapje werd een hint. En die hint gaf ineens een perspectief voor de toekomst. Annette, mijn zus, is de schuldige en ik neem het haar niet kwalijk. Het is goed bedoeld van haar kant. Zij kent me het beste, zij weet wat ik mis: de warmte van een vrouw, de bezieldheid van een huis dat een thuis is, de gezelligheid van een gezin. Maar aangezien ik een verlegen en kritisch mannetje ben, heb ik blijkbaar kunst- en hulpmiddelen nodig. Vandaar die advertentie." Zo denkt toch niemand over zichzelf? Bovendien is "kunst- en hulpmiddelen" volgens mij een foutieve samentrekking van "kunst- en vliegwerk" en "hulpmiddelen". Slordig dat de eindredacteur zo'n mislukte formulering heeft laten staan.

Levenslessen

Joke Verweerd gebruikt in 'Binnenstebuiten' dikwijls moralistische contrasten, zwart-wit-tekening, zoals in 'Familiereünie': het geluk van de andijviestamppot tegenover het stukgelopen huwelijk van de zakenman. In de verhalen klinkt steeds dezelfde moraal door: afwijking van de burgerlijke leefregels levert ellende op, zij die deze regels volgen, hebben het ondanks alle tegenslagen toch goed. Het lijkt de schrijfster vooral te gaan om de bevestiging van in haar ogen maatschappelijk verantwoord gedrag. Ouderen helpen in het verpleeghuis is belangrijker dan werken in een juwelierszaak, vindt de herintredende moeder in 'Droom'. Het alledaagse prevaleert bij Joke Verweerd boven het exclusieve.

In één verhaal ('Nooit alleen') heeft Verweerd een beschermengel nodig om een fataal auto-ongeluk te voorkomen. Met na afloop als moraal: "Je hart en je hoofd moeten samen blijven werken. En je geloof moet je op de been houden. Er bestaan beschermengelen en er gebeuren nog wonderen. Dat lijkt soms niet veel om voor te leven maar het is heel wat." En de bijbehorende vraag luidt: "Gelooft u in beschermengelen? Of noemt u het liever anders?" Die vragen bij elk verhaal zijn een gek idee trouwens. Alsof Simon Carmiggelt zijn schetsen vergezeld zou doen gaan van vragen als: "Uw man zit elke avond in het café. Wat kunt u, behalve bidden, voor hem doen om zijn gedrag in positieve zin om te buigen?"

Zelfhulp

Wat Joke Verweerd in haar nieuwste boek laat zien, is niet de echte wereld maar een sjabloonwereld. Nergens opent zich een verrassend perspectief; daarvoor gedragen de personages zich ook te zeer als marionetten van de schrijfster. In die zin zijn deze verhalen geen psychologische verhalen maar eerder een soort parabels, vol christelijke levenslessen.

De existentiële nood word je in 'Binnenstebuiten' plompverloren voorgeschoteld, zonder enige inleiding, zonder een overtuigende weergave van de psyche van de door Verweerd geselecteerde "probleemgevallen". Verwacht geen rake literaire schetsen, dit zijn droge recepten voor de zelfhulpkeuken. Heeft u een vriendin die in vroeger dagen te maken heeft gehad met seksueel misbruik? Lees dan samen met haar het verhaal op bladzijde 87 en verder. Bent u ongewild kinderloos? Lees dan het verhaal 'Uitgesloten' plus de vragen over kinderloosheid op bladzijde 116.

Zelfs God is in dit christelijke boek niet meer dan een trucje. Hij wordt alleen maar aangeroepen in crisissituaties, fungeert slechts als EHBO'er. "Ik vraag God om de juiste woorden, de juiste manier van doen," staat te lezen op bladzijde 104. Voor de rest is Hij in de gedachtewereld van Verweerds personages opvallend afwezig en ik vraag mij af of dat nou typerend is voor het leven van hedendaagse christenen.

Gezelligheid

De verhalen in 'Binnenstebuiten' zijn vooral gezellig, warm, laagdrempelig. De schrijfster komt op haar hurken naast je zitten om de problemen des levens te verklaren. Ik had al een raar gevoel toen ik deze teksten las in CV·Koers; nu is mij duidelijk waarom.

Moeilijk is Joke Verweerd allerminst. Maar de eenvoud van Nescio en Elsschot is toch wat anders dan die van de kleuterschool. Je lezers alles voorkauwen, van "zo en zo moet je je gedragen", levert verhalen op zonder enig risico. De kans dat een lezer door zo'n verhaal zelf wordt meegesleept en tot verandering komt, is minimaal, lijkt mij. Dat moet dan plaatsvinden op de gesprekskring, waarvoor de uitgever dit boek als leidraad aanbeveelt. 'Binnenstebuiten' is vooral een boek om lekker over te kletsen bij de koffie met appelgebak.

In de Vlieland-trilogie van Vonne van der Meer stonden al ergerlijk veel Libelle-wijsheden, met 'Binnenstebuiten' steekt Joke Verweerd haar collega uit Naarden naar de kroon. Er wordt trouwens opvallend vaak gehuild in deze verhalen, alsof de schrijfster als een pastoraal medewerker wil laten zien hoe het moet: Huilen lucht op! En daarna als een stoere meid zelf je tranen drogen. Zo doen wij vrouwen dat!

Geen literatuur

Een literair verhaal moet het net als een thriller vooral hebben van suggestie. De vragen die het verhaal moet oproepen, er expliciet als nawoord bij vermelden is wel de slechtst denkbare aanpak. Publicatie van deze verhalenbundel in dezelfde serie als de romans 'Permissie', 'Paradiso', enzovoorts, zal Joke Verweerds imago als literair auteur geen goed doen. Misschien dat Verweerds verhalen binnen de context van het maandblad CV·Koers, waarin ze oorspronkelijk verschenen, tot hun recht komen. Als boek had de uitgever ze beter onder een andere vlag op de markt kunnen brengen; deze manier van uitgeven creëert alleen maar verwarring.

Waarschijnlijk zal een groot deel van het christelijke lezerspubliek – niet gewend aan het compromisloze realisme van de moderne literatuur, die "showroom van het kwaad" – van Verweerds verhalen smullen, maar voor de christelijke literatuur heb je aan 'Binnenstebuiten' niks. Joke Verweerd had zichzelf beter wat meer tijd kunnen gunnen om een van de ideeën uit haar CV·Koers-verhalen uit te werken tot een sterke psychologische roman. Nu moeten wij ons als lezers behelpen met een stapeltje povere, rudimentaire schetsen.

Leerdam, 30 april 2003

Mozaïek, Zoetermeer 2003, ISBN 90-239-9075-7

Externe links:

• recensie door Willy Wouters-Maljaars in RD 14 mei 2003

Overige bronnen:

• recensie door Esmé Wiegman-van Meppelen Scheppink in Eva juli-augustus 2003

Terug naar boven