Weblog april 2005

Chroom Digitaal Weblogarchief

door Bert van Weenen & Alfred Valstar

Henk van der Ent: 'Per saldo'
Psalmen voor Nu
Jan Wolkers: 'Dagboek 1974'
De Poëziefabriek

26 april 2005 | BVW – Naast korte verhalen in diverse tijdschriften publiceerde Henk van der Ent (*1939) in 1980 bij Uitgeversmaatschappij J.H. Kok een novelle ('Wie niet zien kan') en in 1998 bij Uitgeverij G.A. van Oorschot een roman ('Waterlelies'). Morgen verschijnt bij Uitgeverij kleine Uil Van der Ents derde boek met verhalend proza: 'Per saldo'. De presentatie is om 20.00 uur in het Auditorium van het Cultuurwarenhuis Coda in Apeldoorn, met medewerking van Wam de Moor, Henk Vreekamp en Henk E.S. Woldring. Van der Ents tweede roman telt 182 bladzijden en sluit nauw aan bij de oorlogsnovelle 'De nacht der Girondijnen' van Jacques Presser (boekenweekgeschenk in 1957). In die zin is 'Per saldo' een boek bij een boek, een twee keer zo dik P.S. bij Pressers aangrijpende verhaal over het leven in kamp Westerbork.

Bij zo'n onderwerp kom je al snel in de buurt van levensbeschouwelijke vraagstukken over goed en kwaad. Alberto Pareira, de hoofdfiguur van 'Per saldo', heeft als jood bij de kamppolitie van Westerbork gewerkt. Na zijn suïcide in 1943 moet Pareira in het hiernamaals wachten tot hij terug kan keren naar de aarde door een reïncarnatie als Joost Hazenleger, van wie hij het op papier gezette levensverhaal alvast mag inzien. Joosts levensverhaal, waarin veelvuldig gediscussieerd wordt over het belang van Pressers gruwelijke kampverhaal, beslaat de meeste pagina's in Van der Ents roman en is voor Pareira aanleiding tot een emotioneel gewetensonderzoek. Op die manier lopen meerdere levensverhalen door elkaar heen en 'Per saldo' krijgt er een mooie postmodernistische opbouw door: het verhaal krult zich met sierlijke bewegingen om de ikfiguur en de lezer heen. Er komt ook veel liefde in voor. Liefde in meerdere betekenissen: naastenliefde in de eerste plaats, maar ook erotiek. Enerzijds is Van der Ents nieuwe roman een parabel zoals 'Het grote gebeuren' van Belcampo of 'De kellner en de levenden' van Simon Vestdijk, anderzijds heeft zijn vertelling ook realistische trekjes, bijvoorbeeld in de erotische passages die eenzelfde toon hebben als soortgelijke stukken tekst in 'Waterlelies'.

Levensbeschouwelijke thema's tref je overal aan in het werk van Henk van der Ent. Zie bijvoorbeeld zijn essaybundels 'Literatuur en ethiek' (1977), 'Literatuur en christelijk perspectief' (1982) en 'Het vierde land' (1999). Morele kwesties plaatst hij, zowel in zijn verhalend proza als in zijn opstellen, in een religieuze context. Daarmee staat Van der Ent op dit moment dicht bij Willem Jan Otten. Veel geredeneer en gefilosofeer dus. Vragen stellen bij "situaties waarin onze ethiek tekortschiet", zoals rabbijn De Hond in het begin van 'Per saldo' tegen de ikfiguur zegt. In hoeverre dit alles de spirituele en de esthetische werking van het verhaal benadeelt of juist versterkt, moet elke lezer voor zich maar uitmaken. 'Per saldo' is een "statement" in de vorm van een metafysisch fantasieverhaal met een realistische kern. Van der Ent laat ons niet zomaar vrolijk wegdromen. Ieder mens moet een keer in zijn leven kiezen en sommigen van ons stuiten dan - al dan niet door de omstandigheden gedwongen - tot hun schrik op een duivels dilemma, op een bijna onmenselijke keuze tussen duivel en dood.

Uitgeverij kleine Uil

19 april 2005 | AV – 'Psalmen voor Nu', zo heet het nieuwe project van Rien van den Berg, redacteur bij het Nederlands Dagblad en samensteller van bloemlezingen als 'Enkel in Zijn wonden' (2001). Deze pleitbezorger van de christelijke poëzie verzamelde een groep dichters en componisten om zich heen, met wie hij aan de slag ging om nieuwe psalmberijmingen te maken. Bij Boekencentrum verscheen onlangs 'Totdat het veilig is'. In dit boek kunt u meer lezen over de ontstaansgeschiedenis van de eerste zestien berijmingen die inmiddels gereed zijn. Er zit tevens een cd bij waarop de pennenvruchten worden uitgevoerd. Met een toegift in het Fries: Psalm 23. Ter gelegenheid van de verschijning van dit boek was er afgelopen vrijdag een presentatieconcert in het Utrechtse Tivoli-theater.

Wie bij deze "psalmen voor nu" denkt aan hedendaagse berijmingen op de vertrouwde (Geneefse) melodieën, zoals die vandaag de dag in veel protestantse kerken worden gebruikt, komt van een koude kermis thuis. Rien van den Bergs project leverde wel nieuwe berijmingen op, maar de muziek erbij is gewoon "pop". Op cultureel vlak kom je dan al snel uit bij de evangelische liedbundel of de tamelijk populaire opwekkingsliederenbundels uit vrijere protestantse kring. En daar houd je van of niet. Het verschil tussen "psalmen" en "opwekking" zit hem echter in de tekst. Een groot deel van de opwekkingsliederen wordt niet zozeer geplaagd door goede bedoelingen maar wel door sentimentele teksten vol met anglicismen (amerikanismen). In deze liederen leeft bovendien de behoefte aan begripsherhalingen, zowel binnen hetzelfde lied als tussen de liederen onderling. Bij het project 'Psalmen voor Nu' ligt dat anders. In Van den Bergs team vinden we niet alleen dichters en componisten maar ook hebraïci. Zij keken, dachten en lazen mee. Zo houden de berijmingen het midden tussen Liedboek en Opwekking.

Blijft echter de vraag: klopt het dat "popmuziek de psalmen [moet] redden", zoals uitgerekend De Telegraaf over dit project kopte. En is de combinatie van popmuziek met serieuze berijmingen sowieso wel wenselijk? Iemand als Willem Barnard schijnt van het idee te gruwen. Over smaak moeten we nu eenmaal twisten, willen mensen ooit hun eigen smaak kunnen onderbouwen. Zonder controverse gaat het niet. Moedig is dit psalmenproject in ieder geval. Rien van den Berg schrikt niet zomaar voor iets terug, dat moet gezegd worden.

Muzikaal wil ik er hier niet te diep op in gaan. Toch een paar puntjes. Ik begrijp de reactie van Willem Barnard wel, deze muziek overstijgt Genève zeker niet. Bovendien hebben de Psalmen helemaal geen redding nodig, noch als gedichten noch in hun gezette versies. Popmuziekhaters zullen niets met dit project krijgen, zo schat ik in, maar mensen die popmuziek niet haten, kunnen er mogelijk wel iets mee. Omdat ikzelf in meerdere muzikale kampen thuis ben, krijgt dit project van mij onvoorwaardelijk het voordeel van de twijfel. Twijfel, omdat ik bij een paar melodieën toch wat reserves heb. Dat geldt vooral voor Psalm 130: die lijkt niet van de grond te komen. De psalmen 136, 15 en 53 zijn beter. Bij het horen van Psalm 121 had ik even een Brechtiaans "V-effekt". De eerste regel lijkt een citaat van de Geneefse versie, maar zodra je dat denkt, is het al weer weg. Verder is het jammer, dat sommige solostemmen op deze opname wat mager klinken. Het doet de psalmen in kwestie niet genoeg recht. Tot slot: de composities zijn vooral voor combo/groep geschikt en niet zozeer voor de gemeente en de cd is nogal een zoekplaatje. De psalmen hebben op de cd namelijk een andere volgorde dan in het boek. Hoeft geen probleem te zijn, maar toch.

Psalmen voor Nu

12 april 2005 | BVW – Zo'n dertig jaar geleden was Jan Wolkers op het hoogtepunt van zijn roem. Zijn bestseller 'Turks fruit' (1969) was net met veel succes verfilmd door Paul Verhoeven en van zijn nieuwe roman 'De Walgvogel' zouden er eind 1974 duizenden exemplaren in de winkels liggen. In die roemrijke periode hield Wolkers van 1972 tot 1980 een dagboek bij, waarvan nu het jaar 1974 bij De Bezige Bij in druk is verschenen onder de prozaïsche titel 'Dagboek 1974'.

Dit dagboek bevestigt het beeld van Jan Wolkers als enthousiaste tuinier en gretige minnaar. Hier zien we een levensgenieter voor ons, zij het wel een met oog voor macabere situaties. Wolkers' verslag van het jaar 1974 bevat geen opvallende hiaten. Vrijwel elke dag – veelal samen met zijn wellustige vrouw Karina doorgebracht op hun volkstuin – wordt kort beschreven. Naast het leven op het Amsterdamse volkstuinencomplex Amstelglorie zijn het vooral voetbalwedstrijden, eetpartijen, televisieprogramma's, spannende boeken en bioscoopfilms waar Wolkers aandacht aan besteedt. 'Dagboek 1974' is niet alleen een tuinboek, regelmatig heeft het ook veel weg van een kookboek. De soms bijna terloops bedreven seks doet Wolkers dikwijls met een enkel zinnetje af.

De meest dramatische dingen komen in dit deel van Jan Wolkers' dagboek slechts zijdelings ter sprake: de plotselinge dood van de baby van Freek en Hella de Jonge en het drama rond directeur Bloemena van uitgeverij Meulenhoff. Bij het eerste drama moet Wolkers denken aan de dood van zijn eigen kind, ooit verwerkt in zijn hartverscheurende roman 'Een roos van vlees' (1963). Hij geeft het met slechts vier woorden aan: "Denk aan vroeger. Vreselijk."

Zegt zo'n dagboek nu iets over Wolkers als literair auteur? 1974 was het jaar waarin Jan Wolkers druk bezig was met het schrijven van zijn dikste boek: 'De Walgvogel'. Uit 'Dagboek 1974' kom je vooral te weten op welke dagen hij werkte aan welke hoofdstukken. Maar behalve dit productieschema en een paar losse opmerkingen over de research, waarbij Karina Jan helpt, bevat het dagboek geen achtergrondinformatie over de beweegredenen van Wolkers zelf. Hij leest veel hard boiled-detectives, waarvan je ongetwijfeld dingen terug kunt vinden in zijn eigen romans, maar over het hoe en waarom van zijn meest ambitieuze project hoor je niks.

Het dagboek beschrijft vooral de omgevingsfactoren: zoals de plannen van Paul Verhoeven om ook van 'De Walgvogel' een film te maken, de royale inkomsten over 1973 (350.000 gulden) en de onderhandelingen met Angèle Manteau (Elsevier) en Laurens van Krevelen (Meulenhoff) over uitgave van 'De Walgvogel'. Alles voornamelijk in de vorm van zakelijke notities. Slechts op een paar plekken komt de literaire Wolkers te voorschijn, met zijn robuuste taalgebruik en plastische beeldspraak, zoals bijvoorbeeld in het dagboekfragment van 15 april 1974 waarin hij de reparatie van de wc op de volkstuin beschrijft. In die zin zijn dit niet meer dan krabbels in de marge van Wolkers' echte literaire werk: zie 'De Walgvogel'!

Net als Gerard Reve combineerde Jan Wolkers in de jaren zeventig lichamelijk werk in de buitenlucht met het schrijven van romans. Er is alleen wel een schril contrast tussen het karige maal dat de Volksschrijver nuttigt (met een enkel flesje wijn) en de copieuze maaltijden die zijn collega Wolkers voor zichzelf en zijn vrouw bereidt. Een bekende uitdrukking voor hedonistisch leven is: leven als God in Frankrijk. "Leven als Wolkers op Amstelglorie" zou er een moderne variant op kunnen zijn.

Wam de Moor over 'De Walgvogel'

5 april 2005 | BVW – Op zaterdag 23 april zullen Rutger Kopland, Marjoleine de Vos, Esther Jansma, Jane Leusink en Mustafa Stitou gedichten voordragen in de voormalige Zuivelfabriek van Kolderveen. Voor de gelegenheid wordt dit gebouw voor de tweede maal in zijn geschiedenis omgedoopt tot 'De Poëziefabriek'. Sergej Visser zal een aantal van de voorgedragen gedichten voorzien van muziek en NRC-criticus Arie van den Berg verzorgt de presentatie.

De organisatie van dit evenement is in handen van Frank Mensink. Op zijn website (zie link hieronder) kunt u meer informatie vinden, onder andere korte typeringen van de dichters die op 23 april het podium betreden, en natuurlijk het complete programma. Ook geven de medewerkers van de vorige Poëziefabriek in 2003 (Anna Enquist, Hester Knibbe, Rikkert Zuiderveld, Peter Nijssen, Joke van Leeuwen) hun kijk op dit Kolderveense gebeuren.

Heeft u trek in een poëtische zaterdagmiddag in Drente, geef u dan op via de Bibliotheek Meppel, telefoonnummer 0522-241686.

De Poëziefabriek