De kweekvijver ontgroeid

Interview met Ronald Westerbeek

Chroom Digitaal Proza, augustus 1999

door Bert van Weenen

De jonge Amersfoortse schrijver Ronald Westerbeek is eindredacteur van het christelijke culturele tijdschrift Icarus. Naar aanleiding van het verdwijnen van dit blad stelde ik hem een aantal vragen over het wel en wee van een tijdschrift met culturele en literaire pretenties. Hoe zijn hem de zeven jaren dat Icarus bestond bevallen? Westerbeek publiceerde in 1998 een officiële herdruk van zijn debuutroman 'De val van de pelikaan' (eerste versie 1996) plus het CLK-actieboek 'Kaj'. In november 1999 verschijnt bij uitgeverij Boekencentrum zijn verhalenbundel 'Gods terrarium'.

Hoe kijk je terug op de zeven jaar dat je aan Icarus hebt meegewerkt? De redacteuren hebben er ontegenzeggelijk van geprofiteerd, maar geldt dit ook voor het christelijke literaire klimaat in 't algemeen?

"In 1989 publiceerden Rien van den Berg, Hilbrand Rozema, Laurens van Baardewijk en ikzelf de eerste voorloper van Icarus. We studeerden journalistiek aan de Evangelische Hogeschool, deelden een passie voor literatuur, filosofie en kunst, en zochten een werkvorm op daarin verder te komen, en ook om anderen enthousiast te maken."

"Het maken van een blad waarin we onze ideeën konden ontwikkelen, artikelen en essays konden schrijven en ook verhalen en gedichten konden publiceren, werkte enorm stimulerend. Natuurlijk schreven we allemaal al wel, maar de kruisbestuiving binnen de redactie, heeft ons zeker gevormd. Inmiddels zijn Hilbrand en Rien elk met een dichtbundel gedebuteerd (beide bundels werden prompt genomineerd voor de C.Buddingh'-prijs 1997) en zelf debuteerde ik met de novelle 'De val van de pelikaan' (in 1996 verschenen als uitgave bij Icarus, in 1998 bij Boekencentrum)."

"Ik werd uitgenodigd het alternatieve boekenweekgeschenk 1998 te schrijven (de novelle 'Kaj') en in november komt m'n verhalenbundel 'Gods terrarium' uit. Misschien wel minstens zo belangrijk zijn de artikelen en beschouwingen die we voor Icarus schreven. En natuurlijk heeft Icarus ook het unieke paasoratorium 'Het Lam dat ons doet leven' opgeleverd, dat Dirk Zwart en Ria Borkent op uitnodiging van de redactie schreven, ter gelegenheid van het eerste lustrum."

"Wat de Icarus-groep verder heeft betekend voor het christelijk culturele klimaat, is niet aan ons om te beoordelen. Hans Werkman was in het Nederlands Dagblad van 21 augustus behoorlijk lovend over Icarus en vond het jammer dat we er nu een streep onder zetten: 'Het was onbekrompen, breed, vrij: overal je neus in steken en toch christelijk zijn. Dat vond ik mooi.' Enny de Bruijn schreef in het Reformatorisch Dagblad, onder de kop 'Leegte na de val van Icarus': 'Dat Icarus van het toneel gaat verdwijnen, mag beschouwd worden als een gemis voor de christelijke cultuur'. En: 'Daarnaast heeft Icarus in de zeven jaar van zijn bestaan duidelijk invloed uitgeoefend op het culturele klimaat in christelijk Nederland. De aandacht voor cultuur binnen de christelijke media is zichtbaar toegenomen.' "

"Goed, nogmaals: het is niet aan ons om dat te beoordelen. Feit is inderdaad wel dat zeven tot tien jaar geleden er in de christelijke media erg weinig werd geschreven over 'Icarus-onderwerpen', en zeker niet op de open manier waarop Icarus dat deed. Inmiddels kunnen we dergelijke artikelen probleemloos kwijt in bijvoorbeeld ND, RD en Koers. Misschien dat Icarus daarin een klein rolletje heeft gespeeld, al was het alleen al omdat de Icarus-redacteuren ook voor die media zijn gaan werken. Rien, Hilbrand en ik zijn ook nauw betrokken geweest bij Woordwerk (en tegenwoordig Liter), dat tien jaar geleden nog behoorlijk ingedut en bedaagd was. Meer dan Bloknoot en Woordwerk heeft Icarus ook contact gezocht met een breder publiek van cultureel-geïnteresseerden, studenten en jongeren, bijvoorbeeld door een Nacht van de Poëzie te organiseren op het Flevo Totaalfestival."

Icarus richtte zich met name op de christelijke jongeren. Het wilde iets doen aan de culturele vorming van die groep. Maar was dat niet een te eng concept?

"Icarus heeft zich nooit beperkt tot een doelgroep van christelijke jongeren. We mikten op een breed publiek van geïnteresseerden, voor wie de echt literaire bladen – Woordwerk en Bloknoot – te elitair en hooggegrepen waren, en bovendien te eenzijdig gericht op christelijke literatuur. We wilden op een open, toegankelijke manier schrijven over de volle breedte van de cultuur. Het lezerspubliek van Icarus bestond dan ook zeker niet alleen uit studenten en / of christenen, integendeel zelfs. Icarus wist een publiek te bereiken dat Liter laat liggen. 'Vorming' klinkt me wat al te educatief, te Postbus 51-achtig. We wilden ons enthousiasme overbrengen, niet meer en niet minder. Dat bleek nogal wat weerklank te vinden. Kennelijk is er behoefte aan een blad dat op zo'n manier in de hedendaagse cultuur wil staan."

Na zo'n fraai themanummer als Icarus 7/2 over het christelijke literaire erf kun je toch moeilijk concluderen, dat het blad niet levensvatbaar zou zijn. Is 't niet vooral een gebrek aan mankracht waardoor het blad nu niet verder kan?

" 'Het erf' heeft behoorlijk wat positieve reacties opgeleverd. Zo is de Duitse uitgever Brockhaus / Oncken aan de hand van dat themanummer zich aan het inlezen op de hedendaagse christelijke literatuur in Nederland. Als het meezit, gaan ze meer titels vertalen in het Duits dan alleen 'Kaj'. Icarus is dan ook zeker levensvatbaar, het blad heeft zich niet voor niks zo snel ontwikkeld in de afgelopen zeven jaar."

"Mankracht heeft inderdaad wel meegespeeld in de afweging om er een streep onder te zetten. Het voeren van de redactie dreigde – zeker nu we al een jaar of vijf een baan hebben, sommigen van ons een gezin – langzamerhand ten koste te gaan van het schrijven van essays, verhalen en gedichten. In elk geval voor mij, als eindredacteur. Ik zie ernaar uit om mijn handen meer vrij te hebben."

"Maar de voornaamste reden is dat de kweekvijverfunctie van Icarus – de werkplaats – voor ons overbodig is geworden. We zijn het ontgroeid. Dan moet je concluderen dat je bereikt hebt wat je wilde bereiken. Het blad had zeker verder gekund. We hebben altijd ook een overschot aan kopij gehad, ook nu nog. We sluiten niet af omdat het niet meer gaat, maar omdat het mooi is geweest. We stoppen op een hoogtepunt, niet omdat de klad erin zou zitten."

Literaire tijdschriften zijn een uitstekende oefenschool voor de makers ervan, maar na een jaar of vijf gaat de rek eruit. "Aardappelmoeheid" noemt Hans Werkman dat. Heb jij dat ook zo ervaren?

"Dit heb ik eigenlijk al beantwoord. De klad zit er (nog) niet in, maar we zijn het blad ontgroeid. Een generatietijdschrift als Icarus heeft een aanjagersfunctie. Op een gegeven moment heb je dat niet meer nodig. Daar hebben we dan toch nog tien jaar over gedaan. Zo'n blad moet dan ook niet tot in lengte van dagen bestaan. Het lijkt me hoog tijd voor een nieuw podium van een nieuwe generatie."

Betekent het einde van het tijdschrift Icarus ook het einde van Icarus als groep? Is bij de redactie de behoefte om zich als – eensgezinde – groep te profileren door de jaren heen afgenomen?

"Het enige dat ophoudt te bestaan, is dat Icarus de vorm van een blad heeft verlaten. De Icarus-groep kan niet anders dan 'intact' blijven. Dat is zo gegroeid, en dat blijft ook zo. Met alle gevolgen van dien. Icarus kwam voort uit een vriendengroep met eenzelfde passie. Die vriendschap blijft heus wel bestaan. We hebben straks zelfs meer tijd en drang om met elkaar te discussieren en elkaars werk te becommentariëren. Dat doen we nu ook regelmatig, trouwens, bij een kampvuur of in de stamkroeg."

"Sowieso blijven we – de meesten van ons althans – artikelen, verhalen en gedichten schrijven en publiceren, misschien zelfs wel meer. In die zin blijft de Icarus-groep zeker bestaan. En wie weet wat we in de toekomst nog eens gezamenlijk op poten zetten."

"Ik weet trouwens niet in hoeverre je – in literaire zin – echt van een groep moet spreken. Ook dat is aan anderen om te beoordelen of te ontdekken. We hebben ieder sterk een eigen stijl, zeker qua verhalend proza en gedichten. Een aantal gelijke noemers is zeker wel aan te wijzen, bijvoorbeeld de brede culturele oriëntatie, het concreet eigentijdse, misschien een zekere rauwheid. Had de Revisor-groep een sterkere onderlinge overeenkomst? Ik weet het niet. We hebben eigenlijk nooit de behoefte gevoeld om ons in die zin als groep te presenteren."

Wat verwacht je van het laatste nummer?

"Ik hoop van harte dat we bedolven worden onder een vloed van geweldige kopij, zowel artikelen als verhalend proza en gedichten. Als ik kijk wat we de afgelopen jaren – ondanks een goed contact met de jongere generatie – kregen ingestuurd, ben ik helaas wel een beetje sceptisch. De culturele belangstelling onder jongeren is best groot, zo merkten we onder meer op de culturele avonden die we organiseerden. Denk hierbij zeker ook aan Rien van den Berg, die alleen al de afgelopen twee jaar maar liefst 263 poëzie-avonden kriskras door Nederland heeft gehouden. Dat zou als concrete Icarus-vrucht al een apart interview met Rien waard zijn."

"Maar die breed-levende culturele belangstelling vertaalt zich helaas nauwelijks in prikkelende artikelen en eigen werk van niveau. Ik heb al heel wat telefoontjes en e-mailtjes gekregen van lezers die het erg jammer vonden dat Icarus ophoudt te bestaan. Dus ik hoop dat mijn scepsis misplaatst is en dat het laatste nummer uit zijn voegen zal barsten van mooie bijdragen van de jongere generatie. En dan maar hopen dat er een nieuw tijdschrift komt, dat echt weer een werkplaats en een kweekvijver zal zijn."

Boekencentrum, Zoetermeer, ISSN 09-29-6522

Meer informatie op deze website:

• Recensie van 'Gods terrarium' door Tjerk de Reus
• Recensie van 'Kaj' door Tjerk de Reus
• Informatie over Icarus

Externe links:

• recensie Icarus 7/2 door Willem Bouwman in ND

Overige bronnen:

• recensie Icarus 7/2 door Hans Werkman in Liter 8

CW = Centraal Weekblad
FD = Friesch Dagblad
RD = Reformatorisch Dagblad
ND = Nederlands Dagblad

Ontbreekt er een recensie? Stuur een e-mail aan de redactie.

Terug naar boven