Vijgenboom zonder vijgen

Over 'Kind van het water' (2008) van Marianne Witvliet

Chroom Digitaal Proza, april 2009

door Marijntje Gerling

De fameuze literator en criticus T.S.Eliot schreef in één van zijn essays over literatuur en religie: "For literary judgement we need to be acutely aware of two things at once: of 'what we like', and of 'what we ought to like' [...] The first means knowing what we really feel: very few know that. The second involves understanding our shortcomings [...]." Heeft deze gedachte te maken met 'Kind van het water'?

Eliot deed zijn uitspraken uiteraard met het oog op de literatuurkritiek. Ik geloof echter dat Marianne Witvliets roman thematisch gezien een goed voorbeeld is van hetgeen Eliot bedoelde met "het ontdekken waar je hartstochten naar uitgaan" en tezelfdertijd met "het doorgronden van jezelf en je tekortkomingen".

In 'Kind van het water' wordt deze dubbele thematiek aan de hand van twee verhalen opgetekend. Het ene is dat van de eigenzinnige Nina, die langzaam maar zeker afstand neemt van haar moeder en van het geloof (van haar moeder). Ze kiest ervoor om te gaan studeren in een vreemde stad en trouwt met een "heidense" chirurg in opleiding – overigens wel een heel erg stereotype op macht en materie gerichte intellectueel die zijn vrouw zodra het een beetje moeilijk wordt in de steek laat voor een ander. Het andere verhaal, dat nagenoeg samenvalt met het tweede deel van de roman, vertelt over de weg terug, een weg van overgave aan zichzelf en haar jeugdliefde Oos, aan haar moeder en ten slotte ook aan God.

Spiegelend water

Het motto van de roman uit Spreuken 27, afgedrukt in maar liefst drie Bijbelvertalingen, speelt in dit proces een grote rol. "Gelijk in het water het aangezicht is tegen het aangezicht, alzo is des mensen hart tegen de mens," zegt de Statenvertaling. Dit motief van spiegeling komt op verschillende niveaus van pas.

Allereerst in verband met moeder en dochter. Gezeten aan het sterfbed van haar moeder bedenkt Nina: "Dat er een God was die tijdig had ingegrepen en haar het licht liet zien voor de duisternis kon toeslaan. Dat die glans op haar gezicht daar nog maar een flauwe afspiegeling van was." (blz.138) Langzaam maar zeker zal Nina zich aan dit gezicht, aan het geloofsleven van haar moeder, gaan spiegelen. Ze scheidt van haar man, keert terug naar de oude volkswijk aan de haven en wordt weer "kind van het water".

Vervolgens is daar Sijtje van Bemmel, een vriendin van haar moeder en opmerkelijk genoeg opnieuw een "kind van het water". Sijtje vertelt Nina dat haar moeder haar destijds uit de goot had getrokken. Ze had op een avond op de keien langs de haven haar enkel gebroken en Nina's moeder had haar in huis gehaald. Het geloof van haar moeder had haar de kracht gegeven om zich voor haar drankverslaving te laten behandelen. In die tijd was ze ook gaan tekenen en Nina's moeder was letterlijk en figuurlijk haar model, haar spiegel geworden. Het zal ten slotte Sijtje zijn die Nina helpt nieuwe richting aan haar leven te geven.

Overigens heb ik op compositorisch gebied wel een beetje moeite met het personage van deze Sijtje. Zij krijgt pas aan het einde van de roman "de gelegenheid" om haar levensverhaal aan Nina uit de doeken te doen. Waarom komt Nina zo laat met haar in contact? Nina's moeder sterft reeds zeventig bladzijden eerder. Sijtje zal ongetwijfeld, gezien haar hechte band met Nina's moeder, aanwezig zijn geweest in het verpleeghuis of op de begrafenis. Moest deze verhaallijn wellicht nog even bewaard worden met het oog op het slot van de roman?

Roman van hoop

Deze "losse draad" doet weinig af aan de kracht (en met name die van de symboliek) van de roman. Witvliet schrijft meesterlijke zinnen en dialogen. Een voorbeeld. Als Nina in verband met de ziekte van haar moeder halsoverkop naar Nederland terugkeert, ontmoet ze in het vliegtuig een man. Op zijn vraag of ze gelooft antwoordt ze: "Ik ben een vijgenboom zonder vijgen." (blz.133) Nina citeert hier vrij naar het oudtestamentische bijbelboek Habakuk. Wie bekend is met deze tekst, weet dat deze uitloopt op een geloofsbelijdenis die er niet om liegt. Habakuk 3 vers 17 en 18 melden namelijk: "Alhoewel de vijgeboom niet bloeien zal, en geen vrucht aan de wijnstok zijn zal, dat het werk des olijfbooms liegen zal, en de velden geen spijze voortbrengen; dat men de kudde uit de kooi afscheuren zal, en dat er geen rund in de stallingen wezen zal; zo zal ik nochtans in de Heere van vreugde opspringen, ik zal mij verheugen in de God mijns heils." Of om in de symboliek van 'Kind van het water' te blijven: "Gij betradt met Uw paarden de zee; de geweldige wateren werden een hoop." (Habakuk 3:15)

Halverwege het boek, als de diepste crises nog moeten komen – haar moeder zal spoedig sterven, haar man zal haar aan de kant zetten – weet de lezer: het komt goed met dit kind van het water. De vijgenboom zál bloeien en vruchten voortbrengen. Soms is literatuur buitengewoon hoopvol.

Subtiliteit

De combinatie van literatuur en religie ten slotte kan ook een gevaarlijke zijn. Zogenaamde "christelijke romans" bevatten dikwijls veel expliciete verwijzingen naar bijbelteksten en -passages. Zo ook in 'Kind van het water'. Hierin schuilt mijn inziens ook voor deze schrijfster het grootste gevaar. Het is immers niet denkbeeldig dat de lezer hiermee overvoerd wordt en dat de "boodschap" die de auteur wil overbrengen – en Marianne Witvliet heeft meerdere malen laten weten dat dit mede een doel van haar schrijven is – meer kwaad dan goed uitricht.

Ik zou ervoor pleiten om dergelijke "levens- en geloofslessen" meer impliciet (en dus subtieler) te verwoorden. Het gedeelte over de vijgenboom zonder vijgen is hier een sprekend voorbeeld van. Niet ten onrechte schrijft T.S. Eliot in het eerder aangehaalde artikel: "What I want is a literature which should be unconsciously, rather than deliberately and defiantly, Christian [...]." Subtiliteit is een groot goed, ook in de "christelijke literatuur".

Mozaïek, Zoetermeer 2008, ISBN 9789023992646

Meer informatie op deze website:

• recensie 'Enkele reis Aix' (2004) door Bert van Weenen

Externe links:

• Marianne Witvliet en Nelleke Scherpbier

Terug naar boven