Vrolijk optornen tegen het noodlot

Over 'De onverbiddelijke tijd' (1984) van Jan Wolkers

Chroom Digitaal Proza, juli 2008

door Bert van Weenen

Deze laatste roman van Jan Wolkers, verschenen in 1984, bestaat uit een serie verhalen van ene Marcel aan zijn vriend Sjoerd die rondreist door de V.S. en Mexico. Het verhaal bevat uiteraard – of moet ik zeggen helaas? – de bekende ingrediënten: vrije sex, zoals dat in de jaren 60 en 70 in zwang was, morbide anekdotes, zoals je die ook aantreft in het werk van Gerard Reve, genieten van lekker eten, veelvuldig geciteer uit de Nederlandse en Engelse literatuur, enz., enz. Wat dat betreft biedt 'De onverbiddelijke tijd', de fraaie boektitel ten spijt, niet meer dan een rondgang langs de overbekende bezienswaardigheden uit het literaire universum van deze ex-gereformeerde schrijver.

Maar toch. Als je een roman van Jan Wolkers gaat lezen, weet je dat het nooit saai zal worden. Zo is het ook met 'De onverbiddelijke tijd'. Als je al wat verder bent in het verhaal (op blz. 78 nl.), blijkt de Sjoerd aan wie alle brieven zijn gericht, ernstig ziek te zijn. Zijn reis naar Amerika is helemaal geen avontuur maar een vlucht. Misschien was dit donkere element in het verhaal al aangekondigd door de paar passages die handelen over het overlijden van de moeder van Marcel. In elk geval staat 'De onverbiddelijke tijd' vanaf dat moment in het teken van Sjoerds onvermijdelijke dood.

Confrontatie met de dood

In Jan Wolkers' eigen leven neemt het vroege overlijden van zijn broer tijdens de Tweede Wereldorlog een centrale plaats in. Nu het in 'De onverbiddelijke tijd' een fictieve (??) vriend betreft, komen alle vragen en emoties die in zo'n situatie opgeld doen, bij de schrijver Wolkers weer naar boven. Dat geeft deze roman, ondanks de voorspelbare motieven in het verhaal, toch nog de nodige urgentie.

Wolkers' boeken zijn naast een eigentijds Hooglied over de lichamelijke liefde toch vooral een kunstzinnige reactie op dit soort confrontaties met de dood. Tegenover die dood (en een dreigend Laatste Oordeel) schilderde Jan Wolkers met bonte kleuren alle positieve aspecten van het leven en heel veel lezers gaven hem daarin ontegenzeggelijk gelijk. En dat is een ander soort gelijk dan het rationalistische gelijk waarmee auteurs als Willem Frederik Hermans en Karel van het Reve lezers aan zich wisten te binden. Bij Jan Wolkers is het allemaal veel emotioneler. Je zou bij hem haast kunnen spreken van "het gelijk van het lijf".

Met dat onverbloemde, compromisloze antwoord op dood en vergankelijkheid boekte Wolkers in de jaren 60, 70 en 80 van de vorige eeuw een gigantisch succes. Een succes dat niet zomaar verdwijnen zal, want dood en liefde blijven nu eenmaal thema's die de mensen bezighouden. 'De onverbiddelijke tijd' haalt niet het niveau van meesterwerken als 'Een roos van vlees' (1963), 'Terug naar Oegstgeest' (1965), 'Turks fruit' (1969) en 'De doodshoofdvlinder' (1979), maar Wolkers' meeslepende stijl is ook in deze laatste roman voor 100% aanwezig. Elk boek van Jan Wolkers boeit en bruist van leven. Hoeveel meer mag je van literatuur eisen?

Dagboekstijl

Nu uitgeverij De Bezige Bij bezig is met de publicatie van de dagboeken van Jan Wolkers, valt op hoezeer de stijl van 'De onverbiddelijke tijd' aansluit op datgene wat je in die dagboeken kunt lezen. Laat je de "raamvertelling" van de ziekte en het reizen van Sjoerd weg, dan houd je gewoon een volgend deel in de dagboekenserie over, lopend van september 1978 tot oktober 1980. De briefvorm van 'De onverbiddelijke tijd' lijkt zo een alibi om ook een keer van de dagboeknotities te kunnen profiteren. Niet echt een succes in 1984 en pas eenentwintig jaar later leek er voldoende momentum te zijn om alsnog Wolkers' aantekeningen uit de jaren 70 in boekvorm uit te geven. Zowel 'De onverbiddelijke tijd' als de dagboeken voegen naar mijn idee weinig toe aan het literaire oeuvre van Wolkers, maar als achtergrondinformatie die direct gekoppeld is aan Wolkers' manier van leven en kunst bedrijven, verdienen deze boeken een plek in de boekenkast naast de al genoemde romans die Jan Wolkers meer dan terecht een ereplaats in de canon van de Nederlandse literatuur opleverden.

Burgh-Haamstede, 2 mei 2008

De Bezige Bij, Amsterdam 1984, ISBN 90-234-6090-1

Meer informatie op deze website:

• overzicht van het werk van Jan Wolkers
• recensie 'Ach, Wim, wat is een vrouw?' door Bert van Weenen
• recensie 'Jan Wolkers schilder beeldhouwer' door Bert van Weenen
• recensie 'Gifsla' door Bert van Weenen
• recensie 'De Walgvogel' door Wam de Moor
• Ronald Westerbeek over 'Terug naar Oegstgeest'

Terug naar boven